دکتر محسن مشکوة
معاون فنی و بهداشتی نظام دامپزشکی استان تهران و عضو کمیته تخصصی بهداشت و سلامت مواد غذایی سازمان نظام دامپزشکی ج.ا.ا
بهطور عام در مبحث زئونوزها، بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان به دو گروه دستهبندی میشوند:
۱- بیماریهایی که از حیوانات به انسان انتقال مییابند. در این گروه حیوانات نقشی ضروری را در بقای عفونت در طبیعت ایفاء نموده و انسان میزبانی اتفاقی یا تصادفی است، مانند بروسلوز.
۲- بیماریهایی که مشترک انسان و حیوانات میباشند. در این گروه عموماً حیوانات و انسان از منشأ مشترکی چون آب، خاک، گیاه و بیمهرگان به عفونت مبتلا شده و معمولاً حیوانات نقشی ضروری در سیکل زندگی عامل اتیولوژیک به عهده ندارند، اما ممکن است به درجات مختلف در انتشار و انتقال واقعی عفونتها سهیم باشند، مانند کزاز.
برخی از این بیماریها موجب ترس و نگرانی جامعه میشوند.
برای تعدادی از این بیماریها واکسن و یا درمان مؤثری وجود ندارد.
علیرغم تلاش سازمانهای مختلف در مبارزه با این بیماریها، هنوز هم زئونوزها موجب ناتوانی و مرگومیر بسیاری از افراد میشوند.
گروهی از این بیماریها موجب تلفات و زیانهای اقتصادی در جمعیت دامی حساس میشوند.
برخی از این بیماریها به دلیل نگرانی از ورود و گسترش آنها به سایر کشورها، در تجارت منطقهای و جهانی اثر سوء دارند.
ناآگاهی بودن مردم و در نتیجه مقدار همکاری آنها، مهار این بیماریها را با مشکل مواجه میسازد.
برخی از این عوامل در تهدیدات بیوتروریسمی مورد استفاده قرار میگیرند.
مراقبت و مبارزه با این بیماریها، مستلزم همکاری و هماهنگی بینبخشی است.
جهانی شدن بیماریها به دنبال جهانی شدن تجارت در دهههای اخیر موجب شده است تا هر رخداد بیماری در هر گوشهای از جهان بتواند بالقوه برای همه جهان خطرآفرین باشد.
بنا بر تعریف سازمان جهانی بهداشت، بیماریهای عفونی نوپدید و بازپدید
(Emerging & Re-emerging Infectious Diseases) بیماریهایی را شامل میشوند که طی دو دهه اخیر در جهان افزایش یافته و بر پایه بررسیهای آماری در آینده نزدیک افزایش خواهند یافت.
تعداد زیادی از عوامل بیماریزای انسانی نوپدید و بازپدید در سطح جهان در هر دو گروه کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته از حیوانات یا فرآوردههای آنها منشأ گرفتهاند. این بیماریها به عنوان بیماریهای جدید یا نوپدید و یا بعد از مدتها عدم ظهور، در نواحی یا مناطقی به عنوان بیماری بازپدید مجدداً ظاهر شدهاند.
سازمانهای دامپزشکی در کشورهای در حال توسعه امر کنترل و مراقبت زئونوزها در جمعیتهای دامی را به شرح زیر عهده دارند. براساس توصیههای سازمان جهانی بهداشت حیوانات، سازمانهای دامپزشکی کشورهای عضو، صرفنظر از وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور خود ملزم به پیروی از اصول بنیادین اخلاقی، سازمانی و فنی، استقلال، بیطرفی، امانتداری، قضاوت حرفهای و کارآمدی ـ داشتن منابع و پشتوانههای قانونی، انسانی و مالی مناسب ـ میباشند:
۱- مراقبت و مبارزه ـ پیشگیری، کنترل، ریشهکنی ـ با زئونوزها در جمعیتهای دامی؛
۲- نظارت و کنترل بهداشتی بر تولید، استحصال، فرآوری، نگهداری، توزیع و عرضه فرآوردههای خام دامی؛
۳- نظارت و کنترل بهداشتی بر ورود، خروج و ترانزیت دام و فرآوردههای دامی؛
۴- همکاری در تأمین سلامت و امنیت غذایی؛
۴- همکاری در تحقیقات پزشکی و دامپزشکی؛
۵- همکاری در حفظ و تأمین بهداشت محیط زیست.
گردآوری مداوم و سیستماتیک، آنالیز و تفسیر دادههای بیماری در جمعیت دامی اساس مراقبت اپیدمیولوژیک را تشکیل میدهد. در مراقبت اپیدمیولوژیک تغییرات در طول زمان، مکان و جمعیت و روند وضعیت بیماری پایش، ثبت و گزارش میشود. در طراحی و اجرای سیستم مراقبت برای جمعآوری دادهها و گزارش تغییرات بیماریها، بخشهای دولتی و غیردولتی دامپزشکی و دامداران نقش اصلی را به عهده دارند.
در مجموع ۱۴۱۵ گونه از عوامل بیماریزا در ۴۷۲ جنس مختلف برای انسان بیماریزا هستند. از بین این عوامل، ۱۵ درصد ویروسها یا پریونها، ۳۸ درصد باکتریها یا ریکتزیاها، ۲۲ درصد قارچها، ۵ درصد تکیاختهها و ۲۰ درصد کرمهای انگلی هستند.
از بین این گونهها، ۸۶۸ گونه ـ ۶۱ درصد ـ از ۳۱۳ جنس مختلف زئونوتیک شناخته شدهاند. از این گروه، ۱۹ درصد ویروسها یا پریونها، ۳۱ درصد باکتریها یا ریکتزیا، ۱۳ درصد قارچها، ۵ درصد تکیاختهها و ۳۲ درصد کرمهای انگلی هستند.
۳۵ درصد عوامل زئونوتیک از طریق تماس مستقیم، ۶۱ درصد تماس غیرمستقیم، ۲۲ درصد به وسیله ناقلین منتقل شده و راه انتقال در ۶ درصد موارد شناخته نشده است.
تنها ۳۳ درصد گونههای زئونوتیک در بین افراد انسانی ـ از فرد به فرد ـ قابل انتقال بوده و ۳ درصد از تمامی گونههای زئونوتیک مخزن اصلی خود را در جمعیتهای انسانی داشته، مخزن بقیه این عوامل حیوانات هستند.
مجموع ۱۷۵ گونه ـ ۱۲ درصد ـ از عوامل عفونی در ۹۶ جنس مختلف با بیماریهای نوپدید مرتبط میباشند. بهطور کلی، ۴۴ درصد گونههای نوپدید از ویروسها یا پریونها، ۳۰ درصد باکتریها یا ریکتزیاها، ۹ درصد قارچها، ۱۱ درصد تکیاختهها و ۶ درصد کرمهای انگلی هستند. برخی از این عوامل قادر به انتقال بیش از یک راه بوده، اما در مجموع ۵۳ درصد عوامل نوپدید از طریق تماس مستقیم، ۴۷ درصد تماس غیرمستقیم، ۲۸ درصد به وسیله ناقلین انتقال یافته و روش انتقال در ۶ درصد موارد ناشناخته است. ۱۳۲ گونه ـ ۷۵ درصد ـ از عوامل نوپدید در ۷۸ جنس زئونوتیک هستند.
با توجه به نتایج، نقش غالب عوامل بیماریزای عفونی انسان را پاتوژنهای حیوانی ایفاء نموده و بهویژه عوامل نوپدید و بازپدید با منشأ حیوانی از اهمیت فوقالعادهای برخوردارند.