«دکتر فهیمه باقری امیری» عضو کمیته تخصصی بهداشت عمومی و زئونوزهای سازمان نظام دامپزشکی جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به اینکه حدود ۷۵ درصد بیماریهای نوپدید و بازپدید منشأ حیوانی دارند، تأکید کرد: «تغییرات اقلیمی، گسترش ارتباط انسان و حیاتوحش، توسعه شهرنشینی و افزایش جابهجاییهای بینالمللی، تهدید بیماریهای زئونوز را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است و مقابله با این چالش، بدون اجرای رویکرد «سلامت واحد» و تقویت نظامهای مراقبت، تشخیص سریع و همکاری بینبخشی امکانپذیر نخواهد بود.»
به گزارش روابط عمومی سازمان نظام دامپزشکی ج.ا.ا، متن مصاحبه با «دکتر فهیمه باقری امیری» استادیار اپیدمیولوژی انستیتو پاستور ایران و عضو کمیته تخصصی بهداشت عمومی و زئونوزهای سازمان نظام دامپزشکی ج.ا.ا به شرح ذیل است:
چه عواملی باعث شده زئونوزهای نوپدید و بازپدید به یکی از مهمترین دغدغههای سلامت جهانی تبدیل شوند؟
حدود ۷۵ درصد بیماریهای نوپدید و بازپدید در انسان منشأ حیوانی دارند. عواملی چون تغییرات اقلیمی (افزایش دما و گسترش ناقلین)، تغییر الگوهای ارتباط انسان و حیوان (نفوذ به زیستگاههای طبیعی)، شهرنشینی شتابان و جابهجاییهای بینالمللی (افزایش سفر و تجارت) بستر مناسبی برای نوپدیدی و بازپدیدی این بیماریها فراهم کردهاند. نمونههای بارز آن شامل آنفلوانزای فوقحاد پرندگان (H5N1)، تب خونریزی دهنده کریمه- کنگو، تب کیو و هاری که همگی تهدیدی جدی برای نظامهای سلامت محسوب میشوند.
مهمترین عوامل مؤثر در نوپدیدی و بازپدیدی بیماریهای زئونوز چیست؟
مهمترین عوامل را میتوان در چهار دسته خلاصه کرد: تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین که گسترش جغرافیایی ناقلین را تسهیل میکند. توسعه شهرنشینی و تخریب زیستگاهها که تماس انسان با حیوانات وحشی را افزایش میدهد. تغییر الگوهای کشاورزی و دامپروری (استفاده از آنتیبیوتیکها و متراکمسازی دامداریها). جهانیسازی و جابهجاییهای بینالمللی که انتقال سریع عوامل بیماریزا را ممکن میسازد.
وضعیت کشور از نظر مواجهه با زئونوزهای نوپدید و بازپدید چگونه ارزیابی میشود و مهمترین تهدیدات موجود کدام بیماریها هستند؟
ایران به دلیل تنوع اقلیمی، همسایگی با مناطق مختلف، و تنوع زیستی بالا، در معرض تهدیدات جدی قرار دارد. مهمترین تهدیدات شامل:
- تب خونریزی دهنده کریمه- کنگو (CCHF) که موارد آن در فصول گرم سال گزارش میشود.
- تب دنگی و چیکونگونیا پس از استقرار ناقلین در کشور.
. ریکتزیوز، تولارمی و تب کیو
- آنفلوانزای فوقحاد پرندگان (H5N1 و H9N2) با توجه به جمعیت طیور گسترده.
- طاعون، تولارمی و تب کیو
و برخی بیماریهای انگلی
عوامل مؤثر بر افزایش خطر رخداد زئونوزها چیست؟
تغییرات اقلیمی با افزایش دما و بارندگی، زیستگاه ناقلین را گسترش میدهد. شهرنشینی و فقر در حاشیهنشینی، تماس با حیوانات موذی را افزایش میدهد. تغییر الگوی تغذیه و مصرف گوشتهای فراوری شده، خطر انتقال را بالا میبرد. تجارت جهانی و جابهجایی حیوانات زنده نیز میتواند عوامل بیماریزا را به سرعت به مناطق جدید منتقل کند.
چه درسهایی از تجربه کووید‑۱۹ برای مدیریت زئونوزها میتوان گرفت؟
تجربه کووید‑۱۹ نشان داد که آمادگی نظامهای سلامت و سرعت در تشخیص، ارکان اصلی مقابله هستند. شبکه سازی آزمایشگاهی برای تقویت تشخیص نقش اساسی در کنترل طغیان و اپیدمی بازی میکند. شفافیت در گزارشدهی، مدیریت اطلاعات نادرست، ارتباط موثر بین بخشی در کنترل اپیدمی نقش اساسی دارند.
نقش نظام مراقبت، تشخیص سریع و ظرفیتهای آزمایشگاهی در شناسایی و کنترل زئونوزها چیست؟
نظام مراقبت فعال، خط مقدم دفاع در برابر بیماریهای نوپدید و بازپدید است. تشخیص سریع امکان مداخله به موقع و جلوگیری از همهگیری را فراهم میکند. ظرفیتهای آزمایشگاهی مرجع نظیر آزمایشگاههای آربوویروسها، تبهای خونریزیدهنده، طاعون، تولارمی و تب کیو در انستیتو پاستور ایران، نقشی حیاتی در تشخیص قطعی و پایش اپیدمیولوژیک دارند. شبکهسازی آزمایشگاهی در سطح ملی و همکاری با سازمان جهانی بهداشت (WHO) از ارکان این نظام است.
انستیتو پاستور ایران چه نقشی در پایش، تشخیص و تحقیقات مرتبط با بیماریهای عفونی و زئونوزها ایفا میکند؟
انستیتو پاستور ایران به عنوان قدیمیترین و یکی از معتبرترین مراکز علمی و تحقیقاتی کشور، نقشی محوری در پژوهش، تشخیص، کنترل و تولید فرآوردههای مرتبط با زئونوزها دارد. علاوه بر تحقیقات اپیدمیولوژیک متمرکز بر بیماری های عفونی نوپدید و بازپدید، این مرکز دارای پایگاه تحقیقاتی بیماریهای نوپدید و بازپدید، مرکز تحقیقات بیماری های نوپدید و بازپدید، آزمایشگاه های مرجع و همکار مرجع کشوری، دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت در حوزه بیماریهای منتقلشونده از طریق ناقلین و هاری می باشد. علاوه بر این این موسسه تیم فعال پاسخ سریع برای بررسی طغیان بیماری ها عفونی از جمله بیماری های نوپدید و بازپدید دارد.
اجرای رویکرد «سلامت واحد» (One Health) چه ضرورتی در مدیریت تهدیدات آینده دارد؟
با توجه به اینکه درصد قابل توجهی از بیماریهای نوپدید منشأ حیوانی دارند، رویکرد سلامت واحد یک ضرورت انکارناپذیر است. این رویکرد با درهمتنیده کردن سلامت انسان، حیوان و محیط زیست، امکان شناخت زودهنگام، پیشگیری مؤثر و کنترل پایدار بیماریها را فراهم میکند. آمادگی در برابر تهدیدات و در چهارچوب IHR نیاز به رهیافت سلامت واحد و تقویت سلامت واحد است.
همکاری میان متخصصان حوزههای مختلف را در پیشگیری از زئونوزها چگونه ارزیابی میکنید؟
همکاری میان پزشکان، دامپزشکان، پژوهشگران و کارشناسان محیط زیست نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. زئونوزها ذاتاً چندبخشی هستند و هیچ بخشی به تنهایی قادر به مدیریت آنها نیست. تجربه برگزاری نشستهای علمی مشترک در انستیتو پاستور ایران با سازمان دامپزشکی کشور و دانشگاه علوم پزشکی تهران، نشاندهنده ظرفیت بالای همکاریهای بینرشتهای در کشور است. با این حال، نیاز به تقویت ساختارهای هماهنگی و ایجاد کانالهای ارتباطی منظم میان بخشها همچنان احساس میشود.
نقش جامعه دامپزشکی کشور در شناسایی زودهنگام زئونوزهای نوپدید و بازپدید چیست؟
جامعه دامپزشکی نقش بیبدیلی در خط مقدم شناسایی زودهنگام زئونوزها دارد، زیرا بسیاری از این بیماریها ابتدا در جمعیت حیوانی پدید میآیند. نظام مراقبت دامپزشکی، تشخیص سریع در دامها و طیور، و گزارشدهی به موقع به سیستمهای بهداشت عمومی، میتواند از رخداد همهگیریهای انسانی جلوگیری کند.
چه اقداماتی برای ارتقای دانش عمومی و تخصصی درباره زئونوزها ضروری است؟
در سطح عمومی، آگاهی رسانی درباره راههای انتقال، علائم هشداردهنده و روشهای پیشگیری از طریق رسانهها و نظام آموزشی ضروری است. اطلاع رسانی از طریق مستقیم و غیر مستقیم در رسانه ملی و یا نمایش خانگی می تواند مورد توجه باشد. در سطح تخصصی، برگزاری دورههای آموزشی مداوم برای پزشکان، دامپزشکان و کارشناسان بهداشت، کارگاههای تشخیص آزمایشگاهی، و همایشهای علمی مشترک مانند همایش ملی آنفلوانزای پرندگان و نشستهای علمی مرکز تحقیقات بیماریهای نوپدید و بازپدید از اقدامات کلیدی به شمار میروند.
مقاومت میکروبی (AMR) چه ارتباطی با سلامت واحد و بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان دارد؟
مقاومت میکروبی (AMR) بارزترین مصداق رویکرد «سلامت واحد» است، زیرا چرخه انتقال ژنهای مقاومت بین انسان، حیوان و محیط زیست در هم تنیده شده است. مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها در طب حیوانی و انسانی، از یک سو باعث پدیدار شدن باکتریهای مقاوم در دام، طیور و آبزیان میشود که از طریق زنجیره غذایی و تماس مستقیم به انسان منتقل میشوند، و از سوی دیگر، ورود این ترکیبات و ژنهای مقاوم به خاک و آب، چرخه را تکمیل میکند. بنابراین، مدیریت AMR بدون هماهنگی بین وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی کشور و محیط زیست، و بدون مشارکت فعال جوامع (RCCE) برای کاهش مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک، غیرممکن است و این پدیده، تهدیدی جدیتر از بسیاری از همهگیریهای عفونی برای سلامت عمومی محسوب میشود.