دکتر حسامالدین اکبرین
استادیار بخش اپیدمیولوژی و زئونوزها، دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران
معاون آموزش، پژوهش و فناوری سازمان نظام دامپزشکی ج.ا.ا.
همکار مدعو گروه علوم دامپزشکی فرهنگستان علوم
یکصد و چهل و یک سال از ششم ژوییه سال 1885 میلادی، که در آن روز پسر بچه 9 سالهای به نام جوزف مایستر در حالی که از 14 نقطه بدن توسط یک سگ هار مجروح شده بود؛ به لویی پاستور مراجعه نمود و پاستور وی را با روش واکسیناسیون ابداعی خود از ابتلا به هاری نجات داد، میگذرد و چه انتخاب نیکویی که چنین روزی در تقویم رسمی کشورمان به نام «روز ملی مبارزه با بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان» نامگذاری شده بود؛ هر چند که از سال 1385، چنین روزی از تقویم رسمی کشور حذف شده است و جا دارد سیاستگزاران محترم بهداشتی بر بازگشت این مناسبت به تقویم رسمی کشور از هیچ کوششی دریغ ننمایند.
این روز فرصت گرانبهایی برای بازخوانی نقش دامپزشکان در حوزه بهداشت عمومی به عنوان سربازان خط مقدم پیشگیری و مبارزه با زئونوزها است. امروزه اهمیت زئونوزها بر کسی پوشیده نیست. ایجاد خسارتهای گاهاً شدید و جبرانناپذیر اقتصادی و بهداشتی و عوارض احتمالی بیماری، گهگاهی صنعت عظیم گردشگری را نیز با چالشی جدی مواجهه میسازد. امروزه خطر ابتلا به زئونوزهای نوپدید و بازپدید، نگرانیهای زیادی را به خود اختصاص داده است. از سوی دیگر بحران خشکسالی و تغییرات اقلیمی و آبوهوایی نیز چالشی نوین در عرصه کنترل و پیشگیری بیماریها محسوب میشود.
در شرایط حساس کنونی بهداشتی در جهان و منطقه که خطر رخداد بروسلوز، سل، هاری، لیشمانیوز جلدی و احشایی، لپتوسپیروز و سایر زئونوزهای قدیمی همچنان پابرجاست، آنفلوانزای پرندگان، تب کریمه- کنگو، ابولا، تب دنگی، هانتاویروس و ... توجهات زیادی را به خود جلب نموده است.
بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، هر گونه بیماری یا عفونتی که به طور طبیعی بین حیوانات مهرهدار و انسان انتقال مییابند، به عنوان بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان (زئونوزها) شناخته میشوند. طی 50 سال اخیر، بسیاری از بیماریهای عفونی جدید شایع شده که بخش وسیعی از آنها جزء گروه بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان هستند. تعدادی از این بیماریها برای نخستین بار ظاهر شده، در حالی که بسیاری از آنها پس از دورههای خاموشی بار دیگر تظاهر نمودهاند، که به عفونتها یا بیماریهای نوپدید (Emerging) و بازپدید (Re- emerging) معروف هستند. از طرفی دیگر در موضوع بیوتروریسم که طی سالهای اخیر مورد توجه ویژهای قرار گرفته، عوامل بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان نقش ویژهای دارند. از بین حدود 30 جنگ افزار بیولوژیک شناخته شده، جز چند مورد استثنا همه آنها از عوامل بیماریهای حیوانی محسوب میشوند. نمونههایی چون سیاهزخم، طاعون، بروسلوز، تبهای خونریزی دهنده و غیره از آن جملهاند. از این رو، امروزه گروه بیماریهای قابل انتقال از حیوانات به انسان با اهمیتی ویژه روبه رو بوده و توجهات خاصی را طلب مینماید.
در 60 سال پیش، بیش از 60 درصد جمعیت ایران در روستاها یا در قالب عشایر سکونت داشتند و عمده بیماریهایی که موجب ابتلاء و مرگومیر میشدند؛ بیماریهای واگیر بودند. هر چند امروزه بنا بر برآورد مرکز آمار ایران، جمعیت کشور به بالای 86 میلیون نفر رسیده است و بیش از 77 درصد آن شهرنشین شدهاند، اما به علت افزایش جمعیت شهرنشین و بهبود نسبی وضعیت اقتصادی، اجتماعی و خدمات بهداشتی، برخی بیماریهای واگیر و مسری جای خود را به بیماریهای غیرواگیر که به نام «بیماریهای ناشی از شهرنشینی» خوانده میشوند (مانند بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت، پرفشاری خون، حوادث و سوانح، سرطانها و بسیاری دیگر) دادهاند و ظاهراً اهمیت سابق را ندارند. اما برخی از بیماریهای واگیر که به عنوان «بیماریهای فراموش شده مناطق گرمسیری (NTD)» شناخته شدهاند، ارتباط نزدیکی با عوامل محیطی همچون از بین رفتن جنگلها، سد سازی، شهرنشینی و مهاجرت افراد غیر ایمن به نقاط پر خطر دارند. این بیماریها نه در دنیا و نه در کشور ما نه تنها در حال کاهش نیستند، بلکه روند رو به افزایشی داشتهاند. یکی از علتهای مهم این امر، توسعه بیرویه شهرکهای اقماری اطراف شهرهای بزرگ، افزایش جمعیت جوندگان وحشی مخزن بیماریها و همچنین ناقلان آنها، جابهجایی و مهاجرت افراد و سکونت گروههای غیرمصون در مناطق آلوده و نیز سکونت افراد آلوده در مناطق اندمیک و مستعد تبدیل به کانون بیماریها است. از طرف دیگر دوره درمانی نسبتاً طولانی و گران و دارای عوارض جانبی برخی از این بیماریها نیز بر اهمیت آنها میافزاید. بسیاری از این بیماریها تقریباً به طبقهی محروم اختصاص یافته است و بر خلاف سایر بیماریهای واگیر گاهی به سرعت قابل کنترل نیست.
افزایش جمعیت ساکنان کره زمین، تغییرات اقلیمی و آبوهوایی، تغییر الگوی زندگی افراد، تسهیل و کوتاه شدن زمان مسافرتها، تغییر حساسیتهای میزبانهای انسانی و حیوانی نسبت به ابتلا به بیماریها، زمینهی انتقال سریع عوامل عفونی را فراهم ساخته است. انتشار هر از چندگاه سویههای مختلف ویروس آنفلوانزا در سطح جهان در جمعیتهای انسانی، دامی و پرندگان پدیدهای مهم است که گاهی بدون ارتباط با یکدیگر و گاهی نیز در اثر ارتباطات بین آنها و در اثر تغییرات بزرگ و کوچک ژنتیکی مشاهده میشود.
در شرایط حساس کنونی جهان و بهویژه شرایط خاص منطقه که متأثر از فعالیتهای بشر، رخداد جنگهای فرقهای و تروریسم بینالمللی، فقر، مهاجرت و سوء تغذیه و اختلالهای روانی ناشی از آنها و همچنین تغییرات بومشناختی ناشی از خشکسالی و رخداد دگرگونیهای اقلیمی و آبوهوای جدید هست، خطر گسترش بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان بیش از هر زمان دیگر جامعهی بشری را تهدید میکند.
سلامت انسان و حیوان و حتی گیاه و محیط زیست همچون یک شبکه به هم پیوسته هستند که هر گونه اختلال در هر یک از آنها میتواند عوارض جدی و پیش بینی نشدهای را به دنبال داشته باشد.
درک اهمیت «جهان یکپارچه، سلامت یکپارچه» یا «جهان واحد، سلامت واحد» و نقش کلیدی فعالیتهای دامپزشکی در حفظ تعادل این شبکه بر کسی پوشیده نیست. بدیهی است تحقق این امر مستلزم برقراری تعاملات نزدیک بین پزشکان، دامپزشکان و متخصصان محیط زیست و سایر رشتههای بهداشتی و زیستی با هدف کنترل و درمان این بیماریها است.
خانوادهی بزرگ دامپزشکی کشور، با قدمتی نزدیک به بیش از یک قرن و تجربههای موفق در کنترل و مبارزه با زئونوزها و سایر عوامل تهدید کنندهی سلامت جامعه، تمامی توان و ظرفیتهای خود را در مقابله با مشکلات و عوارض ناشی از جنگ و تروریسم و تبعات ناشی از آن اعم از تخریب محیط زیست، کاهش بهداشت، فقر و تهدید امنیت و ایمنی مواد غذایی بهکار بسته است. در این میان،رخداد مشکلاتی چون خشکسالی و تغییرات اقلیمی، شرایط بهداشتی ویژهای را بر منطقه حاکم کرده است. مجموعه این عوامل باعث شده است نقش بیبدیل و خدشه ناپذیر دامپزشکی در زمینهی بهداشت عمومی و بهداشت، سلامت، امنیت و ایمنی مواد غذایی بیش از هر زمان دیگر نمود پیدا کند.
به امید روزی که صلح و آرامش کامل بر جهان حکمفرما شود و شاهد انتشار گزارش روند کاهشی رخداد زئونوزها در تمامی نقاط جهان باشیم.
امید است با توجه به اهمیت زئونوزها، روز سیزدهم تیرماه که با همت جمعی و توسط عدهای از همکاران فرهیخته و صاحبنظر پیشنهاد شده بود و بنا به مصوبه مورخ 10/04/1382شورایعالی انقلاب فرهنگیدر تقویم رسمی کشور در سالهای 1383 و 1384درج شده بود و از سال 1385 از تقویم مناسبتی کشور حذف شده است، مجدداً به عنوان یک مناسبت در تقویم رسمی کشور درج شود و شورای هماهنگی کنترل بیماریهای قابل انتقال بین انسان و حیوان (زئونوزها)- مصوب 02/02/1375 هیأت محترم وزیران وقت- احیا شود.